Vergi mükellefiyetinin vergi idaresi tarafından re’sen terkin edilmesi, ticari faaliyetini sürdüren mükellefler bakımından önemli sonuçlar doğurabilen bir idari işlemdir. Özellikle mükellefin bilinen adresinde bulunamaması gerekçesiyle tesis edilen re’sen terkin işlemlerinde, yalnızca yapılan yoklamanın sonucu değil, idarenin gerekli araştırmaları usulüne uygun ve yeterli şekilde yapıp yapmadığı da önem taşımaktadır.
Bu kapsamda takip ettiğimiz bir uyuşmazlıkta, faaliyetine devam eden müvekkilin mükellefiyet kaydı re’sen terkin edilmiş; söz konusu işlemin hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle vergi mahkemesinde dava açılmıştır. İstanbul 9. Vergi Mahkemesi tarafından yapılan inceleme sonucunda ise dava konusu mükellefiyetin re’sen terkini işleminin yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir.
Mahkemenin kararı, özellikle VUK 160 re’sen terkin uygulamasında vergi idaresinin gerçekleştirmesi gereken araştırmaların kapsamı bakımından önem taşımaktadır.
Mükellefiyetin Re’sen Terkini Nedir?
Mükellefiyetin re’sen terkini, vergi mükellefinin kendi talebiyle gerçekleştirdiği bir işlemden farklı olarak, kanunda öngörülen şartların oluştuğunun idarece tespit edilmesi üzerine vergi dairesi tarafından mükellefiyet kaydının terkin edilmesidir.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 160. maddesinde, belirli şartların gerçekleşmesi halinde mükellefin işi bırakmış sayılacağı ve mükellefiyet kaydının vergi dairesince terkin edileceği düzenlenmiştir.
Buna göre, işi bırakma bildiriminde bulunmayan bir mükellefin işi bıraktığının tespit edilmesi veya yapılan araştırma ve yoklamalar sonucunda bilinen adreslerinde bulunamaması ve başka bir adreste faaliyetine devam ettiğine ilişkin bilgi edinilememesi kanunda düzenlenen durumlardan biridir. Aynı maddede, münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis edildiğinin belirli şartlarla tespit edilmesi de ayrıca düzenlenmiştir.
Bu haller birbirinden farklı şartlara bağlı olup, VUK 160 kapsamındaki re’sen terkin işlemlerinin tamamının bir vergi incelemesi sonucunda gerçekleştirilmesi söz konusu değildir.
Dolayısıyla re’sen terkin, vergi idaresinin herhangi bir gerekçeyle ve herhangi bir araştırmaya ihtiyaç olmaksızın başvurabileceği sınırsız bir yetki olarak değerlendirilmemelidir.
Re’sen Terkin İşleminde Sadece Yoklama Yapılması Yeterli midir?
İncelediğimiz emsal kararın öne çıkan yönlerinden biri de bu soruya ilişkindir.
Somut olayda müvekkilin işyeri adresinde yapılan yoklamada adresin kapalı olduğu ve yoklama sırasında faal olmadığı tespit edilmiş, ayrıca şirket yetkilisinin ikamet adresinde yapılan yoklamada da kapıyı açan kimsenin bulunmadığı belirlenmiştir. Bu tespitler esas alınarak mükellefiyet kaydı re’sen terkin edilmiştir.
Ancak uyuşmazlık yalnızca mükellefin belirli bir anda belirli bir adreste bulunup bulunmamasından ibaret görülmemiştir.
Mahkeme, yapılan yoklamalarda çevre araştırması yapıldığına, şirketin veya şirket yetkilisinin o bölgede tanınmadığına ya da işyerinde hiçbir faaliyetin yürütülmediğine ilişkin olumsuz bir tespit bulunmadığına dikkat çekmiştir. Bunun yanında, söz konusu iki yoklama dışında başka bir araştırmanın yapılmadığı da kararda belirtilmiştir.
Bu yaklaşım, mükellefiyetin re’sen terkin edilmesi bakımından önemli bir ayrımı ortaya koymaktadır: Bir mükellefin yoklama sırasında adresinde bulunamaması ile gerçekten faaliyetini bırakmış olduğunun yeterli araştırmayla ortaya konulması aynı şey değildir.
VUK 160 Re’sen Terkin Uygulamasında Araştırmanın Kapsamı
Mahkeme kararında, VUK 160 hükmünün yanı sıra Maliye Bakanlığının 2016/2 sayılı Uygulama İç Genelgesinde yer alan düzenlemelere de yer verilmiştir.
Söz konusu düzenlemelerde gayri faal mükelleflerin belirlenmesi ve re’sen terkin işlemlerinin gerçekleştirilmesi bakımından izlenecek araştırma sürecine ilişkin ayrıntılı esaslar bulunmaktadır. Bu kapsamda, bilinen adreslerde yoklama yapılması ve gerektiğinde başka adreslerde faaliyetin devam edip etmediğinin araştırılması öngörülmektedir.
Tüzel kişi mükellefler bakımından ise işyeri adresindeki araştırmanın ardından, belirli şartlarda elektrik ve/veya doğalgaz aboneliğinin bulunduğu işyeri adresinin araştırılması; bundan da sonuç alınamaması halinde kanuni temsilcinin, gerekli durumda ise ortaklardan en az birinin yerleşim yeri adresinde araştırma yapılması düzenlenmiştir.
Buradaki temel mesele, mükellefin gerçekten faaliyetini sona erdirip erdirmediğinin mümkün olduğunca somut verilere dayalı biçimde ortaya konulmasıdır.
Nitekim mahkeme kararında da VUK 160 ile ilgili düzenlemelerin idareye mükellefiyet terkin tarihini keyfi biçimde belirleme yetkisi vermediği; belirlenen şartlar çerçevesinde gerekli işlemlerin yapılması gerektiği ifade edilmiştir.
Faal Olan Mükellefiyetin Re’sen Terkini
Bir işletmenin fiilen ticari faaliyetine devam ettiği halde mükellefiyet kaydının re’sen terkin edilmesi, mükellef açısından ciddi idari ve ticari sorunlar ortaya çıkarabilir.
İncelediğimiz dosyada da uyuşmazlığın temelinde bu mesele bulunmaktadır. Vergi idaresince yapılan belirli yoklamalarda mükellefin adresinde bulunmadığı yönünde tespitler yapılmış ve bu tespitler sonucunda mükellefiyet kaydı terkin edilmiştir. Ancak mahkeme, mevcut tespitlerin mükellefin işi bırakmış sayılması için gerekli ve yeterli araştırmayı oluşturmadığı sonucuna ulaşmıştır.
Burada özellikle vurgulanması gereken nokta, kararın her yoklamada işyerinde bulunamayan mükellefin re’sen terkin edilemeyeceği şeklinde genel ve sınırsız bir kural getirmemesidir. Kararın değerlendirmesi, somut olayda yapılan araştırmaların kapsamı ve elde edilen tespitlerin yeterliliği üzerinden yapılmıştır.
Bu nedenle her re’sen terkin uyuşmazlığında işlemin dayandığı yoklama fişlerinin, yapılan araştırmaların ve idarenin dayandığı diğer bilgi ve belgelerin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.
Re’sen Terkin İşleminin İptali İçin Dava Açılabilir mi?
Mükellefiyet kaydının re’sen terkin edilmesine ilişkin işlem bir idari işlem niteliğindedir. İşlemin hukuka aykırı olduğu düşünüldüğünde, şartlarına göre vergi mahkemesinde iptal davasına konu edilmesi mümkündür.
Bu tür uyuşmazlıklarda yalnızca “faaliyetime devam ediyorum” şeklindeki genel bir iddianın ötesinde, re’sen terkin işleminin hangi hukuki ve fiili tespitlere dayanılarak tesis edildiğinin incelenmesi önem taşır.
Özellikle yapılan yoklamaların içeriği, yoklama tarihlerindeki tespitler, mükellefin bilinen adresleri, başka bir adreste faaliyetin bulunup bulunmadığı ve idarenin gerekli araştırmaları gerçekleştirip gerçekleştirmediği uyuşmazlığın değerlendirilmesinde önem kazanabilir.
Dolayısıyla re’sen terkin davası, yalnızca mükellefiyet kaydının kapatılmış olmasının incelendiği bir süreç değildir. Aynı zamanda idari işlemin dayanağının, yapılan araştırmaların ve kanunda öngörülen şartların somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediğinin hukuki açıdan değerlendirilmesini gerektirir.
Mükellefiyetin Resen Terkini İşleminde Yürütmenin Durdurulması
Re’sen terkin işlemlerinde ayrıca yürütmenin durdurulması talebinin gündeme gelmesi mümkündür.
İncelediğimiz dosyada mahkeme, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27. maddesinde düzenlenen koşullar çerçevesinde değerlendirme yapmıştır. Anılan hüküm uyarınca yürütmenin durdurulabilmesi için, kural olarak idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ile işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir.
Mahkeme somut olayda, mükellefiyetin re’sen terkini işleminin gerekli ve yeterli tespit ve araştırmalar yapılmadan tesis edildiği sonucuna ulaşarak işlemi hukuka aykırı bulmuştur. Ayrıca işlemin uygulanmasının davacının ticari iş ve işlemlerini olumsuz etkileyeceğini ve telafisi güç veya imkânsız zararların ortaya çıkabileceğini değerlendirmiştir.
Bunun sonucunda, dava konusu mükellefiyetin re’sen terkini işleminin yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir. Karar, teminat alınmaksızın verilmiş ve karara karşı İstanbul Bölge İdare Mahkemesi nezdinde itiraz yolu açık bırakılmıştır.
Burada önemli bir hukuki ayrım bulunmaktadır: Verilen karar, davanın nihai olarak iptal kararıyla sonuçlandığı anlamına gelmemektedir. Karar, dava devam ederken dava konusu idari işlemin uygulanmasının geçici olarak durdurulmasına ilişkindir. Bu nedenle emsal kararın sonucu değerlendirilirken “mükellefiyet kesin olarak iptal edildi” yerine, mükellefiyetin re’sen terkini işleminin yürütmesinin durdurulduğu ifade edilmelidir.
Emsal Kararın Re’sen Terkin Uygulaması Bakımından Önemi
Bu kararın dikkat çekici yönü, vergi idaresinin re’sen terkin yetkisinin bulunup bulunmadığından ziyade, bu yetkinin somut olayda kanunun ve ilgili idari düzenlemelerin öngördüğü araştırma süreciyle uyumlu şekilde kullanılıp kullanılmadığının değerlendirilmesidir.
Mahkeme, yalnızca işyerinin kapalı olması ve belirli bir tarihte yapılan yoklamada faaliyetin tespit edilememesini yeterli görmemiştir. Özellikle çevre araştırması yapılmamış olması, başka araştırmaların gerçekleştirilmemesi ve elektrik/doğalgaz aboneliğine ilişkin araştırmanın gereği gibi ortaya konulmaması üzerinde durulmuştur.
Bu yönüyle karar, mükellefiyetin re’sen terkini konusunda karşılaşılabilecek uyuşmazlıklarda, işlemin yalnızca sonucu üzerinden değil, işlemin tesis edilme süreci üzerinden de değerlendirme yapılması gerektiğini göstermektedir.
Ayrıca kararın ortaya koyduğu yaklaşım, vergi idaresinin yaptığı yoklamaların içeriğinin neden önemli olduğunu da göstermektedir. Yoklama tutanağında yer alan tespitler ile idarenin re’sen terkin sonucuna ulaşmasını sağlayan araştırmalar arasında hukuken yeterli bir bağlantının bulunması gerekir.
Sonuç
Mükellefiyetin re’sen terkini, ticari faaliyetini sürdüren bir mükellef bakımından ihmal edilemeyecek sonuçlar doğurabilecek bir işlemdir. Bununla birlikte VUK 160 kapsamında re’sen terkin yetkisinin kullanılması, kanunda ve ilgili düzenlemelerde belirtilen şartların somut olayda gerçekleşmesine bağlıdır.
İncelediğimiz somut uyuşmazlıkta vergi idaresi tarafından yapılan yoklamalarda mükellefin belirli adreslerde bulunamadığı tespit edilmiş ve bu tespitler esas alınarak mükellefiyet kaydı re’sen terkin edilmiştir. Ancak mahkeme, gerekli ve yeterli araştırmaların tamamlanmadığı kanaatine ulaşmış; bu nedenle dava konusu re’sen terkin işlemini açıkça hukuka aykırı bularak yürütmesinin durdurulmasına karar vermiştir.
Bu emsal karar, re’sen terkin işleminin iptali konusunda değerlendirme yapılırken, mükellefin gerçekten faaliyetine devam edip etmediğinin yanı sıra vergi idaresinin bu konuda hangi araştırmaları yaptığı ve yaptığı tespitlerin re’sen terkin sonucunu desteklemeye yeterli olup olmadığı üzerinde de durulması gerektiğini göstermektedir.
Vergi uyuşmazlıklarında somut olayın özellikleri, idari işlemin dayanakları ve dosyada bulunan bilgi ve belgeler birlikte değerlendirilmelidir. Nitekim İstanbul vergi avukatı tarafından yürütülen çalışmalarda da uyuşmazlığın yalnızca genel mevzuat hükümleri üzerinden değil, somut idari işlemin içeriği ve dayandığı tespitler üzerinden ele alınması önem taşımaktadır.
Mert Hukuk Bürosu olarak takip ettiğimiz bu uyuşmazlıkta verilen yürütmenin durdurulması kararı, mükellefiyetin re’sen terkini konusunda vergi idaresinin yaptığı araştırmaların hukuki denetiminin önemini ortaya koyan güncel bir örnek niteliğindedir.
👉 Kararın pdf dosyası için tıklayınız