31 Temmuz 2026’dan itibaren yürürlüğe giren düzenlemeyle kanuni faiz hesaplaması, sabit yüzde 1,80 taban oranından çıkıp Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine bağlı değişken bir sisteme geçti. Bu değişiklik tek başına küçük bir teknik ayrıntı gibi görünse de, ticari sözleşmelerdeki cezai şart hükümlerinin ve ödenmeyen alacakların icra yoluyla tahsilinin bugün neden her zamankinden daha titiz kurgulanması gerektiğini gösteriyor.
Cezai Şart Ticari Sözleşmelerde Neden Ayrı Bir Ağırlık Taşır
Türk Borçlar Kanunu, cezai şartı asıl borçtan bağımsız, tarafların sözleşmeyle serbestçe kararlaştırdığı bir yaptırım olarak tanımlar. Kanun, seçimlik, kümülatif ve müstakil ceza koşulu olmak üzere üç farklı ceza koşulu türünü ayrı ayrı düzenler ve her biri alacaklıya farklı bir hak tanır.
Örneğin Ankara’da bir tekstil tedarikçisi, perakende zincirine mal teslim eden sözleşmesine “gecikme halinde günlük belirli bir oranda ceza ödenir” maddesini koyduğunda, aslında hangi tür ceza koşulunu seçtiğini net biçimde belirtmezse ilerideki bir uyuşmazlıkta bu belirsizlik aleyhine yorumlanabilir. Sözleşme diline bu üç kavramdan hangisinin uygulanacağının açıkça yazılması, sonradan yaşanacak yorum farklarının önüne geçer.
Tacirler İçin Kritik Ayrım: Mahkeme Her Zaman Kurtarmaz
Türk Borçlar Kanunu, aşırı bulunan cezai şart tutarında hâkimin indirim yapabileceğini öngörür. Ancak Türk Ticaret Kanunu m.22, tacir sıfatını taşıyan borçlunun cezanın fahiş olduğu gerekçesiyle mahkemeden indirim talep etmesini açıkça yasaklar.
Bu noktada meslektaşlar arasında farklı yaklaşımlar var: kimileri hakkaniyet gereği hâkimin somut olayda yine de müdahale edebileceğini savunuyor, kimileri ise kanun metninin açıklığı karşısında bu yorumun istisnai kalması gerektiğini düşünüyor. Kanaatimiz, ticari hayatın öngörülebilirliğinin ve sözleşme serbestisinin bu ikinci görüşü desteklediği yönünde; zira tacirlerin, tacir olmayan taraflara göre daha profesyonel bir dikkat ve basiretle hareket etmesi beklenir.
Bunun somut sonucu şudur: İstanbul’da yeni kurulmuş bir yazılım şirketi, büyük bir kurumsal müşteriyle imzaladığı hizmet sözleşmesinde teslim gecikmesi için yüksek oranlı bir cezai şart maddesini fark etmeden imzalarsa, uyuşmazlık çıktığında “bu oran fahiş, indirilsin” savunması kendisine kapalı olabilir. Sözleşme imzalanmadan önceki müzakere aşaması, mahkemeden beklenebilecek korumanın yerini tutmalıdır.
Sözleşmeye Cezai Şart Maddesi Nasıl Doğru Kurgulanır
Cezai şart maddesi yazılırken üç unsurun netleştirilmesi gerekir: cezanın hangi ihlal için öngörüldüğü, tutarının veya oranının nasıl hesaplanacağı ve alacaklının ayrıca ifa veya tazminat talep edip edemeyeceği. Bu üç unsur belirsiz bırakılırsa, sözleşme sonradan mahkemede farklı yorumlanabilir.
Diyelim ki bir inşaat malzemesi tedarik sözleşmesinde “geç teslim halinde toplam bedelin belirli bir yüzdesi kadar ceza ödenir, bu ceza alacaklının uğradığı zararın tazminine mahsuben değildir” ifadesi kullanılıyor. Bu tür bir kümülatif ceza koşulu ifadesi, alacaklının hem cezai şartı hem de gerçek zararını ayrıca talep edebilmesini açıkça ve tartışmasız hale getirir; aksi belirtilmediğinde bu hak kaybolabilir.
Ödeme Yapılmadığında İzlenecek Yol: İhtarnameden İcraya
Cezai şart veya asıl alacak ödenmediğinde ilk adım genellikle noter aracılığıyla gönderilen bir ihtarnamedir; bu adım borçluya son bir ödeme fırsatı sunarken alacaklının iyi niyetini de belgeler. İhtarnameye rağmen ödeme gelmezse süreç, İcra ve İflas Kanunu çerçevesinde ilamsız veya ilamlı takip yoluna taşınır.
Örneğin bir toptan ticaret firması, faturasını altı ay ödemeyen müşterisi için önce ihtarname gönderip ardından icra takibi başlatabilir. Bu süreçte gözden kaçırılmaması gereken pratik bir detay maliyetlerdir: PTT’nin 2026 Şubat tarifesine göre normal bir icra tebligatı 265 TL, daha hızlı ulaşan tebligat ise 530 TL civarındadır ve bu masraflar takip talebiyle birlikte planlanmalıdır.
Takip talebinde cezai şart ile asıl alacağın ayrı kalemler olarak gösterilmesi, borçlunun itirazında hangi kalemin tartışmalı olduğunun net görülmesini sağlar. Bu ayrım yapılmazsa, kısmi bir itiraz bile takibin tamamını gereksiz yere uzatabilir.
2026’da Değişen Faiz Hesabı ve Alacak Takibine Etkisi
31 Temmuz 2026’dan bu yana yürürlükte olan yeni sistemle kanuni faiz artık sabit bir oran değil, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine bağlı değişken bir hesaplama üzerinden belirleniyor. Bu değişiklik, hem dava dilekçesinde hem de icra takip talebinde faiz türünün, oranının ve başlangıç tarihinin açıkça ve doğru biçimde gösterilmesini daha da önemli hale getiriyor; aksi halde talep, hesaplama hatası nedeniyle itiraza açık kalabilir.
Ayrıca Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan Cebrî İcra Kanunu Taslağı, henüz yürürlüğe girmemiş olsa da icra sürecinde ödeme emrine itiraz süresinin iki haftaya çıkarılması gibi değişiklikler öngörüyor. Ticari sözleşme hazırlayan ve alacak takibi yapan tarafların, bu taslağın yasalaşma sürecini takip etmesi, ileride sözleşme ve takip stratejilerini buna göre güncellemesi yerinde olur.
Sonuç: Sözleşme Müzakeresinde ve Alacak Takibinde İzlenecek Yol
Ticari sözleşmelerde cezai şart, imzalandıktan sonra mahkemeden kolayca geri alınabilecek bir madde değildir; bu nedenle asıl emek müzakere aşamasında harcanmalıdır. Alacak tahsili aşamasına gelindiğinde ise süreç, doğru sırayla ve doğru belgelerle ilerletildiğinde çok daha öngörülebilir sonuçlar verir.
- Cezai şart maddesinde hangi ceza koşulu türünün (seçimlik, kümülatif, müstakil) uygulandığını açıkça yazın.
- Tacir sıfatıyla imza atıyorsanız, tenkis talebinin mümkün olmayabileceğini göz önünde bulundurarak oranı müzakere edin.
- Ödeme gecikmesinde önce ihtarname gönderin, ardından İcra ve İflas Kanunu çerçevesinde takip başlatın.
- Takip talebinde faiz türü, oranı ve başlangıç tarihini güncel mevzuata göre eksiksiz belirtin.
- Mevzuat değişikliklerini (faiz sistemi, icra kanunu taslağı) düzenli olarak takip edin.
Konuyla ilgili güncel mevzuat metinlerine Türk Borçlar Kanunu ve İcra ve İflas Kanunu resmi metinlerinden ulaşabilirsiniz.
Yasal Uyarı